डिमॅट म्युच्युअल फंड नॉमिनी सक्तीचा झाला आहे — 1 सप्टेंबर 2026 पासून SEBI च्या नव्या नियमानुसार एकाच नावाने (सिंगल होल्डिंग) उघडले जाणारे प्रत्येक नवीन डिमॅट खाते आणि नवीन म्युच्युअल फंड फोलिओ यासाठी गुंतवणूकदाराला एकतर नॉमिनी नोंदवावा लागेल किंवा “मला नॉमिनी नको” अशी लेखी ऑप्ट-आउट घोषणा द्यावी लागेल. याशिवाय खाते पुढे सरकणार नाही. चांगली बातमी अशी की प्रक्रिया आता खूप सोपी केली आहे: जास्तीत जास्त 3 नॉमिनी, फक्त नाव आणि नाते पुरेसे, आणि घरबसल्या OTP ने काम पूर्ण. या लेखात आपण हा नियम नेमका काय आहे, कोणाला लागू आहे, टक्केवारी कशी ठरते आणि घरबसल्या नॉमिनी कसा जोडायचा — हे सगळे सोप्या मराठीत पाहू.
नवीन डिमॅट खाते उघडताना पहिल्याच टप्प्यात नॉमिनी जोडा
पूर्ण ऑनलाइन प्रक्रिया, आधार OTP ने ई-साइन — काही मिनिटांत खाते तयार.
Upstox वर मोफत डिमॅट खाते उघडा →डिमॅट म्युच्युअल फंड नॉमिनी सक्तीचा: नवा SEBI नियम थोडक्यात
भारतात दरवर्षी हजारो कोटी रुपयांचे शेअर्स आणि म्युच्युअल फंड युनिट्स “दावा न केलेले” राहतात. याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे खातेदाराचे निधन झाल्यानंतर कुटुंबाला ना खात्याची माहिती असते, ना नॉमिनी नोंदलेला असतो. मग वारसांना कोर्टातून सक्सेशन सर्टिफिकेट, प्रोबेट, प्रतिज्ञापत्रे, जामीनदार अशा लांबलचक प्रक्रियेतून जावे लागते. काही वेळा छोट्या रकमेसाठी हा खर्च आणि त्रास इतका मोठा असतो की कुटुंब दावाच सोडून देते.
हेच टाळण्यासाठी SEBI ने नॉमिनेशनचे नियम सोपे आणि अधिक बंधनकारक केले आहेत. SEBI च्या परिपत्रकानुसार आणि Moneycontrol सारख्या आर्थिक माध्यमांच्या वृत्तानुसार, 1 सप्टेंबर 2026 पासून खालील गोष्टी लागू झाल्या आहेत:
| मुद्दा | नवा नियम (सप्टेंबर 2026 पासून) |
|---|---|
| नवीन सिंगल डिमॅट खाते / MF फोलिओ | नॉमिनेशन किंवा ऑप्ट-आउट घोषणा सक्तीची |
| जॉइंट खाते | नॉमिनेशन ऐच्छिक |
| जास्तीत जास्त नॉमिनी | 3 |
| अनिवार्य माहिती | फक्त नॉमिनीचे नाव आणि नाते; नॉमिनी अल्पवयीन असल्यास जन्मतारीख |
| टक्केवारी न दिल्यास | सर्व नॉमिनींना समान वाटा; उरलेले विषम युनिट/शेअर पहिल्या नॉमिनीला |
| ऑनलाइन पद्धत | ई-साइन, DSC किंवा मोबाइल + ईमेल OTP |
| ऑफलाइन पद्धत | साक्षीदार नको; अंगठ्याचा ठसा दिल्यास 2 साक्षीदार |
थोडक्यात, SEBI चा संदेश स्पष्ट आहे: “नॉमिनी द्या किंवा जाणीवपूर्वक नकार द्या — पण निर्णय टाळू नका.” पूर्वी अनेक जण फॉर्ममधला नॉमिनीचा भाग रिकामा सोडत. आता तो पर्याय उरलेला नाही.
हा नियम कोणाला लागू आहे आणि कोणाला नाही?
1) नवीन सिंगल-होल्डिंग डिमॅट खाती
तुम्ही 1 सप्टेंबर 2026 नंतर कोणत्याही ब्रोकर किंवा डिपॉझिटरी पार्टिसिपंटकडे फक्त स्वतःच्या नावाने डिमॅट खाते उघडत असाल, तर खाते उघडण्याच्या फॉर्ममध्येच नॉमिनी किंवा ऑप्ट-आउट यापैकी एक निवडणे बंधनकारक आहे. ऑनलाइन खाते उघडताना हा टप्पा वगळता येत नाही.
2) नवीन सिंगल म्युच्युअल फंड फोलिओ
कोणत्याही AMC मध्ये, थेट (Direct) किंवा वितरकामार्फत (Regular), नवीन फोलिओ एकाच नावाने उघडताना हाच नियम लागू आहे. पहिली SIP किंवा लम्पसम गुंतवणूक करतानाच नॉमिनी विचारला जाईल.
3) जॉइंट खाती
जॉइंट डिमॅट खाते किंवा जॉइंट फोलिओ असल्यास नॉमिनेशन ऐच्छिक ठेवले आहे. कारण एका धारकाच्या निधनानंतर सामान्यतः उरलेल्या जिवंत धारकाकडे (सर्व्हायव्हर) गुंतवणूक जाते. तरीही दोन्ही धारकांचे काही बरेवाईट झाल्यास काय, याचा विचार करून जॉइंट खात्यातही नॉमिनी देणे शहाणपणाचे ठरते.
4) अल्पवयीन मुलांच्या नावाची खाती
मुलांच्या नावाने उघडलेल्या फोलिओचे नियम वेगळे आहेत — तिथे पालक (गार्डियन) व्यवहार करतात. याबद्दल सविस्तर माहितीसाठी आमचा मुलांच्या नावाने म्युच्युअल फंड फोलिओ, SIP आणि 18 वर्षांनंतरचे KYC हा लेख वाचा.
जास्तीत जास्त 3 नॉमिनी: टक्केवारी आणि वाटणी कशी ठरते?
नव्या नियमानुसार एका डिमॅट खात्यात किंवा फोलिओमध्ये जास्तीत जास्त 3 नॉमिनी देता येतात. SEBI च्या सल्लामसलत पत्रात 4 नॉमिनींचा प्रस्ताव होता, पण अंतिम नियमात ही संख्या 3 ठेवण्यात आली. सामान्य मराठी कुटुंबासाठी — पती/पत्नी आणि दोन मुले, किंवा आई-वडील आणि भावंडे — 3 नॉमिनी पुरेसे ठरतात.
टक्केवारी स्वतः ठरवा
प्रत्येक नॉमिनीला किती टक्के वाटा मिळावा हे तुम्ही ठरवू शकता. उदा. पत्नीला 50%, मुलाला 25% आणि मुलीला 25%. एकूण बेरीज 100% असावी.
टक्केवारी न दिल्यास काय?
जर तुम्ही वाटा नमूद केला नाही, तर सर्व नॉमिनींना समान वाटा मिळेल. पण शेअर्स किंवा युनिट्स नेहमी नेमक्या समान भागांत विभागले जात नाहीत. उदा. तुमच्याकडे एका कंपनीचे 100 शेअर्स आहेत आणि 3 नॉमिनी आहेत, तर प्रत्येकाला 33 शेअर्स मिळतील आणि उरलेला 1 शेअर (विषम लॉट) पहिल्या नॉमिनीला जाईल. म्हणून नॉमिनींचा क्रम विचारपूर्वक लावा.
फक्त नाव आणि नाते पुरेसे — कागदपत्रांचा त्रास कमी
पूर्वी नॉमिनी जोडताना त्याचा पत्ता, PAN, आधार, ओळखपत्र, बँक तपशील असे अनेक रकाने भरावे लागत. यामुळे बरेच गुंतवणूकदार “नंतर करू” म्हणून हा भाग टाळत. नव्या नियमात फक्त दोन गोष्टी अनिवार्य आहेत:
- नॉमिनीचे पूर्ण नाव
- तुमच्याशी नाते — पती/पत्नी, मुलगा, मुलगी, आई, वडील, भाऊ, बहीण इ.
- नॉमिनी अल्पवयीन असल्यास त्याची जन्मतारीख
इतर तपशील (मोबाइल, ईमेल, पत्ता, ओळखपत्र क्रमांक) ऐच्छिक आहेत. तरीही आमचा सल्ला असा की शक्य असल्यास नॉमिनीचा मोबाइल क्रमांक आणि ईमेल देखील द्या, कारण भविष्यात दावा प्रक्रियेत संपर्क साधणे आणि ओळख पटवणे यामुळे खूप सोपे होते. नाव लिहिताना ते आधार/PAN वर जसे आहे तसेच लिहा, जेणेकरून नंतर स्पेलिंगमधील फरकामुळे अडचण येणार नाही.
ऑप्ट-आउट घोषणा: नॉमिनी नको असल्यास काय?
काही गुंतवणूकदारांना नॉमिनी द्यायचा नसतो — उदा. त्यांनी आधीच नोंदणीकृत मृत्युपत्र (Will) केलेले असते, किंवा कौटुंबिक परिस्थिती गुंतागुंतीची असते. अशांसाठी SEBI ने ऑप्ट-आउटचा पर्याय ठेवला आहे. म्हणजे तुम्ही स्पष्टपणे घोषित करता की “मी नॉमिनी देऊ इच्छित नाही आणि माझ्या निधनानंतर वारसांना कायदेशीर प्रक्रिया करावी लागेल याची मला जाणीव आहे.”
ऑप्ट-आउट करणे कायदेशीर आहे, पण त्याचे परिणाम समजून घ्या:
- तुमच्या निधनानंतर कुटुंबाला सक्सेशन सर्टिफिकेट, प्रोबेट किंवा कायदेशीर वारस प्रमाणपत्र अशी कागदपत्रे लागू शकतात.
- प्रक्रिया लांबते, खर्च वाढतो आणि त्या काळात शेअर्स/युनिट्स विकता येत नाहीत.
- बाजार पडत असताना कुटुंब काहीच करू शकत नाही.
म्हणून ठोस कारण नसल्यास ऑप्ट-आउटऐवजी नॉमिनी देणेच चांगले. लक्षात ठेवा, ऑप्ट-आउट केल्यानंतरही तुम्ही कधीही नंतर नॉमिनी जोडू शकता.
खाते उघडतानाच 3 पर्यंत नॉमिनी जोडा — नंतरची धावपळ टाळा.
घरबसल्या नॉमिनी कसा जोडायचा? (डिमॅट व म्युच्युअल फंड)
नव्या नियमांचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे नॉमिनेशन पूर्णपणे ऑनलाइन करता येते. ऑनलाइन पद्धतीत खालीलपैकी कोणत्याही एका मार्गाने पडताळणी होते:
- आधार ई-साइन — आधारशी जोडलेल्या मोबाइलवर OTP
- DSC (डिजिटल सिग्नेचर सर्टिफिकेट)
- मोबाइल + ईमेल OTP — नोंदणीकृत मोबाइल आणि ईमेल दोन्हीवर OTP
डिमॅट खात्यात नॉमिनी जोडण्याच्या पायऱ्या
- तुमच्या ब्रोकरच्या ॲप किंवा वेबसाइटवर लॉगिन करा.
- Profile / Account Settings मध्ये “Nominee” किंवा “Nomination” विभाग उघडा.
- “Add Nominee” निवडा — नॉमिनीचे नाव, नाते आणि (अल्पवयीन असल्यास) जन्मतारीख भरा.
- एकापेक्षा जास्त नॉमिनी असल्यास प्रत्येकाची टक्केवारी भरा (एकूण 100%).
- आधार ई-साइन किंवा मोबाइल-ईमेल OTP ने पडताळणी करा.
- काही दिवसांत डिपॉझिटरी (CDSL/NSDL) कडून पुष्टीकरणाचा SMS/ईमेल येईल — तो जपून ठेवा.
म्युच्युअल फंड फोलिओमध्ये नॉमिनी जोडण्याच्या पायऱ्या
- तुम्ही ज्या ॲपवरून गुंतवणूक करता तिथे किंवा AMC/RTA (CAMS, KFintech) च्या पोर्टलवर लॉगिन करा.
- फोलिओ निवडा आणि “Nomination Update” पर्याय उघडा.
- नाव, नाते व आवश्यक असल्यास जन्मतारीख आणि टक्केवारी भरा.
- OTP किंवा ई-साइन ने सबमिट करा.
- सर्व फोलिओ एकाच वेळी अपडेट करण्याची सुविधा RTA पोर्टलवर असते — ती जरूर वापरा.
संपूर्ण प्रक्रिया साधारण 5–10 मिनिटांची आहे. ना बँकेत रांग, ना कुरियर, ना साक्षीदार. नवीन खाते उघडत असाल तर ही पायरी खाते उघडण्याच्या प्रवाहातच येते.
📱 घरबसल्या खाते + नॉमिनी, एकाच प्रवाहात: आधार OTP ने ई-साइन, पेपरलेस प्रक्रिया.
👉 Upstox वर आत्ताच सुरुवात कराऑफलाइन नॉमिनेशन: साक्षीदार कधी लागतात?
ज्यांना ऑनलाइन प्रक्रिया जमत नाही — उदा. ज्येष्ठ नागरिक — ते ब्रोकर, DP किंवा AMC शाखेत कागदी फॉर्म भरू शकतात. नव्या नियमात एक मोठा दिलासा आहे: सामान्य सहीसह फॉर्म भरल्यास साक्षीदाराची गरज नाही. मात्र जर गुंतवणूकदार सहीऐवजी अंगठ्याचा ठसा देत असेल, तर फसवणूक टाळण्यासाठी 2 साक्षीदारांची सही आवश्यक आहे.
ऑफलाइन फॉर्म देताना पावती (acknowledgement) नक्की घ्या आणि काही दिवसांनी ॲप/स्टेटमेंटमध्ये नॉमिनी अपडेट झाला आहे का ते तपासा.
जुन्या खात्यांचे काय? आधीपासून असलेले गुंतवणूकदार
सप्टेंबर 2026 चा सक्तीचा नियम नवीन सिंगल खात्यांबाबत आहे. पण तुमच्या जुन्या डिमॅट खात्यात किंवा फोलिओमध्ये नॉमिनी नसेल तर आताच तपासा. सोपी चेकलिस्ट:
- ब्रोकर ॲपमध्ये Profile → Nominee तपासा.
- CAMS/KFintech चे एकत्रित स्टेटमेंट (CAS) काढा — त्यात प्रत्येक फोलिओचा नॉमिनी स्टेटस दिसतो.
- जुन्या फोलिओमध्ये फक्त 1 नॉमिनी असेल, तर आता 3 पर्यंत वाढवता येतात का ते पाहा.
- लग्न, घटस्फोट, मुलांचा जन्म, नॉमिनीचे निधन — अशा घटनांनंतर नॉमिनी अपडेट करा.
बँक खाती, लॉकर, PF आणि विमा पॉलिसींच्या नॉमिनीबद्दल आमचा सर्वसमावेशक नॉमिनी नियम 2026 लेख वाचा.
नॉमिनी म्हणजे मालक नव्हे — मृत्युपत्राशी संबंध
एक महत्त्वाचा गैरसमज दूर करूया. नॉमिनी हा बहुतांश वेळा “ट्रस्टी” म्हणजे विश्वस्त असतो — गुंतवणूक त्याच्याकडे वर्ग होते, पण अंतिम हक्क कायदेशीर वारसांचा किंवा मृत्युपत्रात नमूद व्यक्तींचा असतो. म्हणून:
- नॉमिनी आणि मृत्युपत्र यात विसंगती ठेवू नका.
- ज्यांना संपत्ती द्यायची आहे त्यांनाच शक्यतो नॉमिनी करा.
- मोठी संपत्ती असल्यास नोंदणीकृत मृत्युपत्र करणे योग्य.
नॉमिनीचा मुख्य फायदा म्हणजे निधनानंतर गुंतवणूक लवकर, कमी कागदपत्रांत कुटुंबापर्यंत पोहोचते आणि ती “दावा न केलेली” राहत नाही.
नॉमिनी निवडताना होणाऱ्या सामान्य चुका
- फक्त एकच नॉमिनी देणे — तो नॉमिनी तुमच्या आधी गेला तर पुन्हा अडचण. 2–3 नॉमिनी ठेवा.
- क्रमाकडे दुर्लक्ष — विषम लॉट पहिल्या नॉमिनीला जातो, म्हणून क्रम विचारपूर्वक ठरवा.
- अल्पवयीन नॉमिनीची जन्मतारीख न देणे — ती अनिवार्य आहे.
- नावात स्पेलिंग चूक — आधार/PAN प्रमाणेच नाव लिहा.
- कुटुंबाला न सांगणे — नॉमिनीला तो नॉमिनी आहे आणि कोणत्या ब्रोकर/AMC कडे खाते आहे हे माहीत असावे.
- प्रत्येक फोलिओ वेगळा न तपासणे — एका फोलिओत नॉमिनी असला तरी दुसऱ्यात नसू शकतो.
कुटुंबासाठी एक साधी “गुंतवणूक माहिती पुस्तिका”
नॉमिनी देणे हा अर्धा भाग आहे; उरलेला अर्धा भाग म्हणजे कुटुंबाला माहिती देणे. एका वहीत किंवा सुरक्षित डिजिटल फाईलमध्ये लिहून ठेवा: ब्रोकरचे नाव, डिमॅट खाते (DP ID/Client ID), म्युच्युअल फंड फोलिओ क्रमांक, RTA चे नाव, बँक खाती आणि विमा पॉलिसी. पासवर्ड लिहू नका, पण खाती कुठे आहेत ते नक्की लिहा. यामुळे दुर्दैवी प्रसंगी कुटुंबाला शोधाशोध करावी लागत नाही.
वेगवेगळ्या कुटुंबांसाठी नॉमिनी निवडीची उदाहरणे
प्रत्येक कुटुंबाची परिस्थिती वेगळी असते, त्यामुळे नॉमिनी निवडीचे एकच सूत्र सर्वांना लागू होत नाही. खाली काही सामान्य परिस्थिती आणि त्यात विचार करण्यासारखे मुद्दे दिले आहेत. हे केवळ समजण्यासाठीचे उदाहरण आहेत; अंतिम निर्णय तुमच्या कौटुंबिक गरजेनुसार घ्या.
परिस्थिती 1: नुकतेच नोकरीला लागलेले अविवाहित तरुण
पुण्यात आयटी कंपनीत नोकरी करणारा 24 वर्षांचा अमित पहिल्यांदाच डिमॅट खाते उघडतो आणि SIP सुरू करतो. त्याच्यासाठी नैसर्गिक पर्याय म्हणजे आई आणि वडील — दोघांना 50-50 टक्के. पुढे लग्न झाल्यावर तो पत्नीला नॉमिनी म्हणून जोडू शकतो आणि टक्केवारी बदलू शकतो. नवीन नियमामुळे खाते उघडतानाच हा निर्णय घ्यावा लागत असल्याने “नंतर करू” ही सवय आपोआप मोडते.
परिस्थिती 2: विवाहित, लहान मुले असलेले दांपत्य
नाशिकचे संजय आणि मनीषा दोघेही वेगवेगळ्या सिंगल खात्यांत गुंतवणूक करतात. संजय पत्नीला पहिल्या क्रमांकावर 60% आणि दोन्ही मुलांना प्रत्येकी 20% देऊ शकतात. मुले अल्पवयीन असल्याने त्यांची जन्मतारीख द्यावी लागेल. मुलांच्या वाट्याचे व्यवहार ते सज्ञान होईपर्यंत पालकामार्फत होतात, हे लक्षात ठेवा.
परिस्थिती 3: ज्येष्ठ नागरिक
कोल्हापूरचे 68 वर्षांचे निवृत्त शिक्षक पाटील सर यांच्याकडे जुनी शेअर गुंतवणूक आणि अनेक MF फोलिओ आहेत. त्यांनी मुलगा, मुलगी आणि पत्नी असे 3 नॉमिनी द्यावेत आणि सर्व फोलिओमध्ये एकसारखी नोंद करावी. ऑनलाइन जमत नसल्यास शाखेत जाऊन कागदी फॉर्म भरता येतो; सही करू शकत असल्यास साक्षीदाराची गरज नाही.
परिस्थिती 4: एकल पालक किंवा गुंतागुंतीचे कौटुंबिक नाते
अशा वेळी नॉमिनी आणि मृत्युपत्र दोन्ही एकमेकांशी सुसंगत ठेवणे विशेष महत्त्वाचे आहे. गरज वाटल्यास कायदेतज्ज्ञाचा सल्ला घेऊन निर्णय घ्या. ऑप्ट-आउट हा पर्याय उपलब्ध असला तरी तो फक्त ठोस कारण असेल तेव्हाच निवडा.
नवीन नियम आणि जुनी पद्धत: काय बदलले?
| बाब | पूर्वी | आता (सप्टेंबर 2026 पासून) |
|---|---|---|
| सिंगल नवीन खात्यात नॉमिनी | व्यवहारात अनेकदा रिकामा राहायचा | नॉमिनी किंवा ऑप्ट-आउट सक्तीचे |
| आवश्यक तपशील | अनेक रकाने | नाव + नाते (अल्पवयीनासाठी जन्मतारीख) |
| नॉमिनी संख्या | प्लॅटफॉर्मनुसार वेगवेगळी | कमाल 3 |
| ऑनलाइन पडताळणी | मर्यादित | ई-साइन, DSC, मोबाइल + ईमेल OTP |
| ऑफलाइन साक्षीदार | अनेक प्रकरणांत आवश्यक | फक्त अंगठ्याच्या ठशासाठी 2 साक्षीदार |
या तक्त्यावरून लक्षात येते की नियम कडक झाला असला तरी प्रक्रिया सोपी झाली आहे. SEBI चे उद्दिष्ट गुंतवणूकदाराला त्रास देणे नाही, तर त्याच्या पश्चात कुटुंबाचा त्रास कमी करणे आहे.
नॉमिनी जोडल्यानंतर काय तपासावे?
नॉमिनी जोडल्यावर काम संपले असे मानू नका. पुढील गोष्टी नियमितपणे तपासा:
- पुष्टीकरण संदेश: डिपॉझिटरी किंवा RTA कडून आलेला SMS/ईमेल जपून ठेवा.
- स्टेटमेंट: दर सहा महिन्यांनी येणाऱ्या CAS मध्ये नॉमिनीचा स्टेटस “Registered” दिसतो का ते पाहा.
- नवीन फोलिओ: नवीन फंडात गुंतवणूक केल्यावर तो वेगळा फोलिओ असेल तर तिथेही नॉमिनी आहे का ते तपासा.
- मोबाइल-ईमेल अपडेट: तुमचा स्वतःचा मोबाइल आणि ईमेल अद्ययावत ठेवा, कारण भविष्यातील सर्व बदल OTP नेच होतात.
- वार्षिक आढावा: दरवर्षी एकदा, उदा. आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला, सर्व नॉमिनी एकदा पाहून घ्या.
हे छोटे-छोटे टप्पे वेळ घेत नाहीत, पण दुर्दैवी प्रसंगी कुटुंबाचे महिने वाचवू शकतात. गुंतवणूक जितकी महत्त्वाची, तितकीच ती योग्य हातात पोहोचण्याची व्यवस्था महत्त्वाची आहे.
नॉमिनीकडे गुंतवणूक कशी वर्ग होते? (दावा प्रक्रिया)
नॉमिनी नोंदलेला असल्यास खातेदाराच्या निधनानंतरची प्रक्रिया तुलनेने सोपी असते. सर्वसाधारणपणे नॉमिनीला खालील पायऱ्या पार कराव्या लागतात:
- ब्रोकर/DP किंवा AMC/RTA ला कळवणे: खातेदाराच्या निधनाची माहिती लेखी स्वरूपात द्यावी.
- मृत्यू प्रमाणपत्र: प्रमाणित प्रत जमा करावी.
- नॉमिनीचे KYC: नॉमिनीचे स्वतःचे KYC पूर्ण असणे आवश्यक; शेअर्स वर्ग करण्यासाठी नॉमिनीचे स्वतःचे डिमॅट खाते लागते.
- ट्रान्समिशन फॉर्म: संबंधित संस्थेचा ट्रान्समिशन विनंती फॉर्म भरावा.
- वर्ग करणे: पडताळणीनंतर शेअर्स नॉमिनीच्या डिमॅट खात्यात आणि MF युनिट्स नॉमिनीच्या नावावर वर्ग होतात.
याउलट नॉमिनी नसल्यास कायदेशीर वारसांना वारसा प्रमाणपत्र, प्रतिज्ञापत्रे, इतर वारसांचे ना-हरकत पत्र अशी अनेक कागदपत्रे जमवावी लागतात. रक्कम मोठी असल्यास कोर्टाची प्रक्रिया लागू शकते, जी अनेक महिने किंवा वर्षे चालू शकते. म्हणूनच नॉमिनी नोंदवणे हा कुटुंबासाठी सर्वात स्वस्त आणि सोपा “विमा” आहे असे म्हणता येईल.
एक व्यावहारिक टीप: तुमच्या नॉमिनीला आताच सांगून ठेवा की त्याचे स्वतःचे KYC आणि शक्य असल्यास डिमॅट खाते तयार असावे. यामुळे भविष्यात शेअर्स वर्ग करताना वेळ वाचतो. घरातील प्रत्येक प्रौढ सदस्याचे स्वतःचे डिमॅट खाते असणे ही आजच्या काळात चांगली सवय आहे — त्यातून कुटुंबातील प्रत्येक जण गुंतवणुकीशी जोडला जातो आणि आर्थिक साक्षरताही वाढते.
शेवटी, लक्षात ठेवा की नॉमिनी जोडणे हे एकदाच करण्याचे काम नसून आयुष्यातील बदलांनुसार अद्ययावत ठेवण्याचे काम आहे. लग्न, मुलांचा जन्म, घर बदल, नॉमिनीचे स्थलांतर — अशा प्रत्येक टप्प्यावर पाच मिनिटे काढून आपले नॉमिनेशन तपासा. SEBI ने प्रक्रिया घरबसल्या आणि कागदविरहित केली असल्याने आता कोणतेही कारण उरलेले नाही.
डिमॅट म्युच्युअल फंड नॉमिनी सक्तीचा — आपल्यासाठी अर्थ काय?
हा नियम गुंतवणूकदारांवर ओझे नसून संरक्षण आहे. प्रक्रिया सोपी केली आहे — फक्त नाव आणि नाते, साक्षीदार नाहीत, घरबसल्या OTP. 3 नॉमिनींपर्यंतची मुभा आणि स्पष्ट वाटणी नियमांमुळे कुटुंबातील वाद कमी होतील. नवीन खाते उघडणाऱ्यांनी पहिल्याच दिवशी नॉमिनी जोडावा, आणि जुन्या गुंतवणूकदारांनी आजच आपली सर्व खाती तपासावीत.
आजच एक छोटी कृती करा: तुमचे ब्रोकर ॲप उघडा, नॉमिनी विभाग तपासा आणि तुमच्या सर्व म्युच्युअल फंड फोलिओचे एकत्रित स्टेटमेंट काढा. जिथे नॉमिनी नाही तिथे लगेच जोडा, जिथे फक्त एक नॉमिनी आहे तिथे दुसरा आणि तिसरा नॉमिनी जोडण्याचा विचार करा, आणि टक्केवारी तुमच्या इच्छेनुसार आहे का ते पाहा. त्यानंतर घरातील जबाबदार व्यक्तीला तुमची खाती कुठे आहेत याची माहिती द्या. ही पंधरा मिनिटांची कृती तुमच्या कुटुंबाला भविष्यात मोठ्या मनस्तापापासून वाचवू शकते. गुंतवणुकीतून संपत्ती निर्माण करणे जितके महत्त्वाचे, तितकेच ती संपत्ती सुरक्षितपणे पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे महत्त्वाचे आहे. नवीन नियमाने हे काम सोपे केले आहे; आता फक्त ते पूर्ण करण्याची जबाबदारी आपली आहे.
गुंतवणूक सुरू करा — कुटुंबाच्या सुरक्षिततेसह
नवीन डिमॅट खाते + नॉमिनी, पूर्ण ऑनलाइन. मदत हवी असल्यास आम्हाला संपर्क करा.
Upstox डिमॅट खाते उघडानेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
1. डिमॅट व म्युच्युअल फंडात नॉमिनी कधीपासून सक्तीचा आहे?
1 सप्टेंबर 2026 पासून नवीन सिंगल डिमॅट खाती आणि नवीन सिंगल MF फोलिओसाठी नॉमिनी किंवा ऑप्ट-आउट घोषणा सक्तीची आहे.
2. जास्तीत जास्त किती नॉमिनी देता येतात?
जास्तीत जास्त 3 नॉमिनी देता येतात आणि प्रत्येकाचा टक्का तुम्ही ठरवू शकता.
3. नॉमिनीची कोणती माहिती अनिवार्य आहे?
फक्त नाव आणि तुमच्याशी नाते. नॉमिनी अल्पवयीन असल्यास जन्मतारीख देखील.
4. टक्केवारी न दिल्यास वाटणी कशी होते?
सर्व नॉमिनींना समान वाटा; समान विभागणीनंतर उरलेले विषम शेअर/युनिट पहिल्या नॉमिनीला जातात.
5. जॉइंट खात्यात नॉमिनी सक्तीचा आहे का?
नाही, जॉइंट खात्यांसाठी नॉमिनेशन ऐच्छिक आहे.
6. ऑनलाइन नॉमिनी कसा जोडायचा?
ब्रोकर ॲप किंवा AMC/RTA पोर्टलवर आधार ई-साइन, DSC किंवा मोबाइल + ईमेल OTP ने.
7. ऑफलाइन फॉर्मसाठी साक्षीदार लागतात का?
सामान्य सही असल्यास नाही. अंगठ्याचा ठसा दिल्यास 2 साक्षीदार आवश्यक.
8. नॉमिनी किती वेळा बदलता येतो?
कितीही वेळा. नॉमिनी जोडणं, बदलणं किंवा रद्द करणं याला SEBI ने मर्यादा ठेवलेली नाही. लग्न, मुलाचा जन्म किंवा घरात एखादी दुःखद घटना झाली की नॉमिनी लगेच अपडेट करा.
9. जुन्या खात्यात नॉमिनी नसेल तर ते खातं गोठतं का?
नाही. 1 सप्टेंबर 2026 चा सक्तीचा नियम नवीन सिंगल खाती आणि फोलिओसाठी आहे. जुन्या खात्यात नॉमिनी नाही म्हणून ते आपोआप गोठत नाही. पण कुटुंबाचा पुढचा त्रास टाळायचा असेल तर नॉमिनी जोडा किंवा ऑप्ट-आउट नोंदवा, आजच.
10. 3 नॉमिनी असतील तर त्यांना एकाच खात्यात शेअर/युनिट्स मिळतात का?
गुंतवणूकदाराच्या पश्चात नॉमिनी त्याच खात्यात/फोलिओत राहू शकतात किंवा आपापल्या वाट्यासाठी वेगळं खातं/फोलिओ उघडू शकतात. टक्केवारी लिहिली नसेल तर सगळ्यांना समान वाटा मिळतो.