“तुमचं वीज कनेक्शन आज रात्री कापलं जाईल”, “तुमच्या नावाने पार्सलमध्ये ड्रग्ज सापडलं, तुम्ही डिजिटल अरेस्ट आहात”, “पेन्शन बंद होईल, KYC अपडेट करा” असे फोन आणि मेसेज महाराष्ट्रातल्या हजारो ज्येष्ठांना येतात आणि अनेकांच्या आयुष्यभराची बचत काही मिनिटांत जाते.

या लेखात आपण, एखाद्या प्रशिक्षण शिबिरात शिकवतात तसं, सगळ्यात कॉमन फसवणुकीचे प्रकार, ते ओळखण्याची चिन्हं, मोबाईल आणि बँक खातं सुरक्षित करण्याच्या पायऱ्या, आणि दुर्दैवाने पैसे गेलेच तर पहिल्या एका तासात काय करायचं, हे सगळं सोप्या मराठीत बघणार आहोत. हा लेख वाचा आणि घरातल्या ज्येष्ठांना बसवून नक्की समजावून सांगा.

ज्येष्ठ नागरिकच का लक्ष्य होतात? फसवणूकदारांची मानसिकता समजून घ्या

शत्रूला ओळखलं की अर्धी लढाई जिंकलेली असते. फसवणूक करणारे ज्येष्ठांनाच जास्त का निवडतात?

• बचत आणि पेन्शन: अनेक ज्येष्ठांकडे FD, पेन्शन आणि आयुष्यभराची बचत असते.
• विश्वास ठेवण्याचा स्वभाव: “बँकेतून बोलतोय”, “पोलीस बोलतोय” म्हटलं की आपली पिढी लगेच आदराने ऐकते.
• तंत्रज्ञान नवीन: ॲप, OTP, लिंक, स्क्रीन-शेअरिंग यांची पूर्ण माहिती नसते.
• एकटेपणा: मुलं पुणे-मुंबई किंवा परदेशात, आई-बाबा गावी एकटे. कोणाला विचारायचं, हा प्रश्न.
• भीती आणि लाज: फसवणूक झाली तरी “मुलं रागावतील” या भीतीने अनेकजण सांगत नाहीत.

फसवणूकदार नेहमी तीन भावनांवर खेळतात: भीती (अटक होईल, कनेक्शन कापलं जाईल), लोभ (लॉटरी लागली, जास्त व्याज मिळेल) आणि घाई (आत्ताच करा, नाहीतर…). ज्या क्षणी एखाद्या फोनमध्ये या तिन्हीपैकी काहीही जाणवेल, त्या क्षणी थांबा. हा “थांबा” शब्दच तुमची सगळ्यात मोठी ढाल आहे.

सगळ्यात कॉमन 10 फसवणुकीचे प्रकार आणि ते कसे ओळखायचे

मित्रांनो, हा विभाग घरातल्या ज्येष्ठांसोबत बसून एक-एक करून वाचा. प्रत्येक प्रकारात “ते काय म्हणतात” आणि “सत्य काय” हे लक्षात ठेवा.

1. “डिजिटल अरेस्ट” स्कॅम

काय होतं: व्हिडिओ कॉलवर पोलिसांच्या गणवेशात कोणीतरी दिसतं. म्हणतात, “तुमच्या आधारवरून मनी लाँडरिंग झालं आहे / पार्सलमध्ये ड्रग्ज सापडलं. तुम्ही डिजिटल अरेस्ट आहात. कोणाला सांगू नका, कॅमेरा बंद करू नका. चौकशीसाठी तुमचे पैसे ‘सुरक्षित खात्यात’ ट्रान्सफर करा.”

सत्य: भारतात “डिजिटल अरेस्ट” नावाची कोणतीही कायदेशीर प्रक्रिया अस्तित्वात नाही. पोलीस, CBI, ED, कस्टम्स कोणीही व्हिडिओ कॉलवर अटक करत नाहीत किंवा पैसे ट्रान्सफर करायला सांगत नाहीत. असा कॉल आला तर लगेच कट करा आणि 1930 वर कळवा.

2. वीजबिल / कनेक्शन कापण्याचा स्कॅम

काय होतं: SMS येतो, “प्रिय ग्राहक, तुमचं मागील बिल अपडेट झालेलं नाही, आज रात्री 9.30 वाजता वीज कापली जाईल. या नंबरवर संपर्क करा.” फोन केल्यावर एक ॲप डाउनलोड करायला सांगतात आणि ₹10 भरायला लावतात.

सत्य: महावितरण (MSEDCL) किंवा कोणतीही वीज कंपनी वैयक्तिक मोबाईल नंबरवरून असे धमकीचे मेसेज पाठवत नाही. बिल भरायचं असेल तर फक्त अधिकृत ॲप किंवा वेबसाइट वापरा. मेसेजमधल्या नंबरवर कधीच फोन करू नका.

3. KYC / पेन्शन बंद होण्याचा स्कॅम

काय होतं: “तुमचं KYC एक्सपायर झालं आहे, पेन्शन थांबेल. या लिंकवर क्लिक करून अपडेट करा.” लिंकवर खऱ्या बँकेसारखं दिसणारं पान उघडतं, जिथे कार्ड नंबर, OTP मागितला जातो.

सत्य: बँक KYC साठी कधीही लिंक पाठवून OTP किंवा PIN मागत नाही. KYC अपडेट करायचं असेल तर स्वतः शाखेत जा किंवा बँकेच्या अधिकृत ॲपमधून करा. पेन्शनसाठी हयातीचा दाखला (Life Certificate) फक्त बँक, पोस्ट ऑफिस, अधिकृत “जीवन प्रमाण” सेवा किंवा तिथल्या केंद्रांतूनच द्या.

4. “चुकून पैसे पाठवले” स्कॅम

काय होतं: मेसेज येतो, “तुमच्या खात्यात ₹5,000 जमा झाले.” मग फोन येतो, “काका, चुकून तुम्हाला पाठवले, प्लीज परत करा.” मेसेज खोटा असतो, खात्यात काहीच आलेलं नसतं.

सत्य: SMS वर विश्वास ठेवू नका. बँकेच्या ॲपमध्ये किंवा पासबुकमध्ये प्रत्यक्ष शिल्लक तपासा. खरंच पैसे आले असतील तरी समोरच्याला “तुमच्या बँकेत तक्रार करा, बँक परत घेईल” असं सांगा.

5. UPI “Collect Request” स्कॅम

काय होतं: OLX किंवा Facebook Marketplace वर जुना सोफा विकायला ठेवला. “खरेदीदार” म्हणतो, “मी पैसे पाठवतो”, आणि तुमच्या UPI ॲपमध्ये एक रिक्वेस्ट येते. तुम्ही PIN टाकला की पैसे तुमच्याकडून जातात.

सत्य: ॲपमध्ये “Pay” किंवा “Approve” आणि PIN मागितला म्हणजे पैसे जाणार आहेत. पैसे घ्यायचे असतील तर फक्त तुमचा QR/UPI ID द्या आणि आल्यानंतर ॲपमध्ये खात्री करा.

6. QR कोड स्कॅम

काय होतं: “पैसे मिळवण्यासाठी हा QR स्कॅन करा”, असं सांगितलं जातं.

सत्य: QR स्कॅन करणं म्हणजे पैसे पाठवणं. पैसे मिळवण्यासाठी कोणताही QR स्कॅन करावा लागत नाही.

7. स्क्रीन-शेअरिंग ॲप स्कॅम

काय होतं: “तुमची समस्या सोडवतो, AnyDesk / TeamViewer / QuickSupport सारखं हे ॲप डाउनलोड करा.” एकदा ॲप टाकलं की फसवणूकदार तुमचा संपूर्ण स्क्रीन, OTP, बँक ॲप बघू शकतो.

सत्य: कोणत्याही अनोळखी व्यक्तीच्या सांगण्यावरून कोणतंही ॲप डाउनलोड करू नका. खरी बँक तुम्हाला असं ॲप टाकायला सांगत नाही. तसंच WhatsApp वर आलेली “.apk” फाईल कधीही उघडू नका.

8. नातेवाईक / मुलगा अडचणीत आहे स्कॅम

काय होतं: फोन येतो, “आजोबा, मी तुमचा नातू, अपघात झालाय / पोलिसांनी पकडलंय, लगेच ₹50,000 पाठवा, आईला सांगू नका.” आता AI ने आवाजसुद्धा हुबेहूब काढता येतो.

सत्य: फोन कट करा आणि त्या नातेवाईकाला त्यांच्या नेहमीच्या नंबरवर स्वतः फोन करा. घरात एक “कौटुंबिक कोड-शब्द” ठरवा जो फक्त घरच्यांनाच माहिती असेल.

9. जास्त व्याज / गुंतवणूक स्कॅम

काय होतं: WhatsApp ग्रुपवर “दरमहा 5% हमखास परतावा”, “शेअर टिप्स, 3 महिन्यात पैसे दुप्पट” असे मेसेज. सुरुवातीला थोडा फायदा दाखवतात, मग मोठी रक्कम गायब.

सत्य: कोणतीही खरी गुंतवणूक “हमखास जास्त परतावा” देत नाही. सरकारी योजनांचा दर सध्या साधारण 7-8% आहे; त्याच्या कितीतरी पट हमी कोणी देत असेल तर तो धोक्याचा इशारा आहे. गुंतवणूक नेहमी SEBI-नोंदणीकृत ब्रोकर किंवा अधिकृत संस्थेतूनच करा.

10. बनावट कस्टमर केअर नंबर स्कॅम

काय होतं: Google वर “XYZ बँक कस्टमर केअर” शोधलं, पहिलाच नंबर बनावट निघाला. तिथला माणूस “रिफंड” देण्याच्या नावाखाली PIN, OTP काढून घेतो.

सत्य: कस्टमर केअर नंबर फक्त कार्डच्या मागे, पासबुकवर किंवा बँकेच्या अधिकृत ॲप/वेबसाइटवरून घ्या.

फसवणूक ओळखण्याचा झटपट तक्ता

घरातल्या ज्येष्ठांचा मोबाईल आणि बँक खातं सुरक्षित करण्याच्या 12 पायऱ्या

आता प्रत्यक्ष कृती. पुढच्या वेळी गावी गेलात किंवा आई-बाबांना भेटलात, की एक तास काढून या पायऱ्या त्यांच्या मोबाईलवर स्वतः करा.

1. UPI ॲप्सची संख्या कमी करा. एक किंवा जास्तीत जास्त दोन विश्वासार्ह UPI ॲप पुरेसे.
2. UPI ची दैनिक मर्यादा कमी करा. बहुतेक ॲप्स आणि बँकांमध्ये व्यवहार मर्यादा कमी करण्याचा पर्याय असतो. रोजच्या गरजेसाठी ₹5,000-10,000 पुरेसे असतील तर तेवढीच ठेवा.
3. “खर्चाचं खातं” आणि “बचतीचं खातं” वेगळं ठेवा. पेन्शन आणि FD एका खात्यात, आणि UPI फक्त अशा दुसऱ्या खात्याशी जोडा ज्यात महिन्याच्या खर्चापुरते पैसे असतील. फसवणूक झाली तरी नुकसान मर्यादित राहील.
4. छोट्या व्यवहारांसाठी UPI Lite वापरता येईल, ज्यात मर्यादित रक्कम असते आणि मुख्य खाते थेट उघडं राहत नाही.
5. SMS आणि ईमेल अलर्ट चालू करा, आणि शक्य असेल तर मुलाचा नंबरसुद्धा अलर्टसाठी जोडा (बँक परवानगी देत असेल तर).
6. मोबाईलला स्क्रीन लॉक आणि बँक ॲपला वेगळा लॉक लावा.
7. UPI PIN जन्मतारीख, 1234, 0000 असा ठेवू नका. आणि तो कुठेही लिहून मोबाईलच्या कव्हरमध्ये ठेवू नका.
8. अनोळखी ॲप्स डिलीट करा. स्क्रीन-शेअरिंग ॲप्स असतील तर काढून टाका.
9. “Unknown sources” मधून ॲप इंस्टॉल बंद ठेवा आणि फक्त Play Store / App Store वापरा.
10. WhatsApp वर “Silence unknown callers” आणि टू-स्टेप व्हेरिफिकेशन चालू करा.
11. बँकेत नॉमिनी आणि जॉइंट खातं (Either or Survivor) याची व्यवस्था तपासा.
12. फ्रिजवर किंवा फोनजवळ एक “सुरक्षा कार्ड” चिकटवा: 1930, बँकेचा अधिकृत कस्टमर केअर नंबर, आणि मुलाचा नंबर.

फ्रिजवर लावायचं “सुरक्षा कार्ड” (नमुना)

बोनस सुरक्षा: आधार बायोमेट्रिक लॉक आणि SIM ची काळजी

अनेक गावांमध्ये आधार आणि अंगठ्याच्या ठशावर (AePS) बँकेतून पैसे काढता येतात. ही सोय छान आहे, पण बनावट ठशांच्या मदतीने गैरवापराच्या घटनाही समोर आल्या आहेत. यासाठी दोन सोप्या गोष्टी करा:

• आधार बायोमेट्रिक लॉक: UIDAI च्या अधिकृत वेबसाइटवरून किंवा mAadhaar ॲपमधून आधार बायोमेट्रिक “लॉक” करता येतं. गरज असेल तेव्हा थोड्या वेळासाठी अनलॉक करायचं आणि काम झालं की पुन्हा लॉक. यामुळे कोणी ठशांचा गैरवापर करू शकत नाही.
• अंगठा देताना सावध: रेशन दुकान, मोबाईल SIM दुकान किंवा कोणत्याही “सर्व्हे”साठी अंगठा देताना तो कशासाठी घेतला जातोय, हे विचारा.
• SIM अचानक बंद झालं तर: फोनमध्ये अचानक नेटवर्क गेलं आणि बराच वेळ परत आलं नाही, तर लगेच मोबाईल कंपनीला कळवा. “SIM स्वॅप” करून OTP चोरण्याचा हा प्रकार असू शकतो.
• तुमच्या नावावर किती SIM? संचार साथी पोर्टलवर तुमच्या नावावर चालू असलेले सगळे मोबाईल नंबर बघता येतात. अनोळखी नंबर दिसला तर तिथेच तक्रार करा.

महिन्यातून एकदा 10 मिनिटांचं “डिजिटल चेक-अप”

पैसे गेले तर? पहिल्या 60 मिनिटांत काय करायचं (गोल्डन अवर)

मित्रांनो, दुर्दैवाने फसवणूक झालीच, तर लाज बाळगू नका आणि वेळ घालवू नका. फसवणुकीनंतरचा पहिला तास “गोल्डन अवर” मानला जातो, कारण या वेळेत तक्रार झाली तर पैसे फसवणूकदाराच्या खात्यातच गोठवण्याची (freeze) शक्यता जास्त असते.

स्टेप-बाय-स्टेप

1. ताबडतोब 1930 वर फोन करा. राष्ट्रीय सायबर फसवणूक हेल्पलाइन. व्यवहाराची तारीख, वेळ, रक्कम, UPI ट्रान्झॅक्शन ID (UTR), फसवणूकदाराचा नंबर/UPI ID सांगा.
2. बँकेला कळवा आणि कार्ड/UPI ब्लॉक करा. बँकेच्या अधिकृत कस्टमर केअरवर फोन करा किंवा ॲपमधून ब्लॉक करा. तक्रारीचा रेफरन्स नंबर लिहून घ्या.
3. cybercrime.gov.in वर ऑनलाइन तक्रार नोंदवा. स्क्रीनशॉट, SMS, कॉल लॉग जोडा.
4. सगळे पुरावे जपून ठेवा. मेसेज, चॅट, कॉल हिस्ट्री डिलीट करू नका.
5. जवळच्या पोलीस स्टेशनमध्ये किंवा सायबर पोलिसांकडे लेखी तक्रार द्या, आणि तक्रारीची प्रत घ्या.
6. UPI PIN, नेट-बँकिंग पासवर्ड आणि ईमेल पासवर्ड बदला. मोबाईलमध्ये संशयास्पद ॲप असेल तर ते काढा.
7. पुढचे काही दिवस खात्यावर बारीक लक्ष ठेवा आणि “पैसे परत मिळवून देतो” असं सांगणाऱ्या कोणत्याही नवीन कॉलपासून सावध राहा. हासुद्धा पुढचा स्कॅम असू शकतो!

RBI चा “झिरो लायबिलिटी” नियम काय सांगतो?

रिझर्व्ह बँकेच्या ग्राहक संरक्षणाच्या नियमांनुसार, अनधिकृत इलेक्ट्रॉनिक व्यवहार तुमच्या कोणत्याही चुकीशिवाय (उदा. बँकेच्या प्रणालीतील दोष किंवा तिसऱ्या व्यक्तीकडून झालेलं उल्लंघन) झाला असेल आणि तुम्ही तो लवकर कळवला, तर तुमची जबाबदारी शून्य किंवा मर्यादित असू शकते. साधारण चित्र असं आहे:

पण एक महत्त्वाची गोष्ट: जर तुम्ही स्वतः OTP, PIN किंवा पासवर्ड सांगितला असेल, तर ती “ग्राहकाची निष्काळजीपणा” मानली जाऊ शकते आणि बँकेची जबाबदारी कमी होते. म्हणूनच प्रतिबंध हा सगळ्यात चांगला उपाय. तपशीलवार नियम तुमच्या बँकेकडून किंवा RBI च्या अधिकृत वेबसाइटवरून समजून घ्या.

उदाहरण: सांगलीच्या देशपांडे काकांचा अनुभव

देशपांडे काका निवृत्त शिक्षक. एका दुपारी त्यांना “वीज कापली जाईल” असा मेसेज आला. त्यांनी नंबरवर फोन केला, एक ॲप टाकलं आणि ₹10 भरले. पाच मिनिटांत खात्यातून ₹48,000 गेले. सुदैवाने त्यांच्या सुनेने हे लगेच ऐकलं, 20 मिनिटांच्या आत 1930 वर फोन केला आणि बँकेला कळवलं. तक्रार लवकर झाल्याने फसवणूकदाराच्या खात्यातली काही रक्कम गोठवली गेली आणि पुढील प्रक्रियेनंतर ती परत मिळाली. प्रत्येक केसमध्ये असं होईलच असं नाही, पण जितकी लवकर तक्रार, तितकी जास्त शक्यता. काकांनी नंतर एकच गोष्ट सांगितली, “लाज वाटली म्हणून गप्प बसलो असतो, तर सगळं गेलं असतं.”

मुलं आणि नातवंडांसाठी: आई-बाबांशी हा विषय कसा बोलायचा?

अनेकदा आपण आई-बाबांना म्हणतो, “तुम्हाला काही कळत नाही, मोबाईलवर काही करू नका.” हे चुकीचं आहे. त्यांनाही स्वावलंबी राहायचं असतं. आपलं काम त्यांना घाबरवणं नाही, तर सक्षम करणं आहे.

बोलण्याच्या 6 टिप्स

1. दोष देऊ नका, सोबत द्या. “तुम्ही चूक केली” ऐवजी “असं कोणाच्याही बाबतीत होऊ शकतं” म्हणा.
2. बातम्यांची उदाहरणं वापरा. पेपरमध्ये आलेली फसवणुकीची बातमी वाचून दाखवा आणि त्यावर चर्चा करा.
3. प्रत्यक्ष सराव करा. बनावट मेसेज कसा दिसतो हे स्क्रीनशॉट दाखवून शिकवा. “पैसे मिळवण्यासाठी PIN नाही” हे पाच वेळा विचारून पक्कं करा.
4. “कधीही फोन कर” असं आश्वासन द्या. रात्री 11 वाजता शंका आली तरी फोन करायला संकोच वाटू नये.
5. घरगुती कोड-शब्द ठरवा. नातेवाईकाच्या नावाने आलेल्या आणीबाणीच्या कॉलची खात्री करण्यासाठी.
6. दर 2-3 महिन्यांनी “डिजिटल चेक-अप” करा: नवीन ॲप्स, UPI मर्यादा, बँक स्टेटमेंट.

सोसायटी किंवा ज्येष्ठ नागरिक संघात छोटं शिबिर घ्या

तुम्ही ज्या सोसायटीत राहता, तिथे महिन्यातून एकदा 30 मिनिटांचं “डिजिटल सुरक्षा कट्टा” घ्या. एखादा तरुण स्वयंसेवक या लेखातले 10 प्रकार आणि “थांबा, कट करा, विचारा” हा मंत्र समजावून सांगू शकतो. ज्यांच्याकडे स्मार्टफोन आहे त्यांची UPI मर्यादा आणि ॲप्स तिथेच तपासून देता येतील. एकमेकांचे अनुभव ऐकले की लक्षात जास्त राहतं, आणि “माझ्यासोबत असं झालं होतं” असं सांगायची लाजही कमी होते.

ज्येष्ठांसाठी “करा आणि करू नका” तक्ता

FD आणि पेन्शनचं सुरक्षित नियोजन

सुरक्षिततेचा एक भाग म्हणजे सगळी बचत एकाच, सहज उपलब्ध खात्यात न ठेवणे. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी SCSS (सध्या 8.2%), पोस्ट ऑफिस MIS, बँक FD यांसारखे पर्याय असतात, जिथे पैसे थेट UPI ने काढता येत नाहीत. त्यामुळे मोबाईलवर फसवणूक झाली तरी मोठी रक्कम सुरक्षित राहते. रोजच्या खर्चापुरते पैसेच UPI खात्यात ठेवा. गुंतवणुकीचा योग्य समतोल कसा ठेवायचा याबाबत प्रश्न असतील तर तुमच्या आर्थिक सल्लागाराशी बोला.

ज्यांना शेअर बाजार किंवा म्युच्युअल फंडमध्ये गुंतवणूक करायची आहे, त्यांनी फक्त SEBI-नोंदणीकृत ब्रोकरमार्फतच करावी. डिमॅट खात्यासाठी Upstox वर खातं उघडता येतं. लक्षात ठेवा, कोणताही खरा ब्रोकर WhatsApp वर “टिप्स देऊन हमखास नफा” देत नाही आणि तुमचा पासवर्ड कधीच मागत नाही.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

1. UPI फसवणुकीत गेलेले पैसे परत मिळतात का?

हमी नाही, पण शक्यता नक्की असते, विशेषतः तक्रार लगेच (शक्यतो एका तासात) 1930 वर केली तर. पैसे फसवणूकदाराच्या खात्यात असतानाच गोठवले गेले, तर पुढील कायदेशीर प्रक्रियेनंतर ते परत मिळू शकतात. उशीर झाला तर पैसे अनेक खात्यांमध्ये फिरवले जातात आणि शोधणं अवघड होतं.

2. पैसे मिळवण्यासाठी UPI PIN लागतो का?

कधीही नाही. UPI PIN फक्त पैसे पाठवण्यासाठी किंवा शिल्लक तपासण्यासाठी लागतो. पैसे मिळवताना तुम्हाला काहीही करावं लागत नाही.

3. बँकेचा अधिकारी फोनवर OTP मागू शकतो का?

नाही. कोणतीही खरी बँक फोन, SMS किंवा ईमेलवर OTP, PIN, CVV किंवा पासवर्ड मागत नाही. कोणी मागितला तर तो फसवणूकदारच आहे, असं समजा.

4. “डिजिटल अरेस्ट” चा कॉल आला तर काय करावं?

घाबरू नका. फोन किंवा व्हिडिओ कॉल लगेच कट करा. कोणतीही माहिती किंवा पैसे देऊ नका. घरच्यांना सांगा आणि 1930 किंवा cybercrime.gov.in वर तक्रार करा. खऱ्या पोलीस चौकशीसाठी लेखी नोटीस येते, व्हिडिओ कॉलवर अटक होत नाही.

5. सायबर तक्रार करण्यासाठी पोलीस स्टेशनला जावंच लागतं का?

सुरुवात 1930 आणि cybercrime.gov.in वरून घरबसल्या करता येते. नंतर गरज पडल्यास पोलीस स्टेशन किंवा सायबर सेलकडून संपर्क होतो. मोठ्या रकमेच्या फसवणुकीत लेखी तक्रार (FIR) करणं उपयुक्त ठरतं.

6. आई-बाबांच्या खात्यात UPI बंदच ठेवावं का?

गरज नाही. UPI सोयीचं आणि सुरक्षित आहे, जर नियम पाळले तर. त्याऐवजी व्यवहार मर्यादा कमी करा, UPI वेगळ्या “खर्चाच्या” खात्याशी जोडा आणि त्यांना नियम शिकवा. सक्षमीकरण, बंदी नाही.

7. संशयास्पद नंबरची तक्रार कुठे करायची?

दूरसंचार विभागाच्या संचार साथी पोर्टलवर “चक्षू” सुविधेद्वारे फसवणुकीच्या कॉल/मेसेजची तक्रार करता येते. तुमच्या नावावर किती मोबाईल नंबर चालू आहेत, हेसुद्धा तिथे तपासता येतं.

8. फसवणूक झाल्यावर “पैसे परत मिळवून देतो” असा कॉल आला तर?

सावध! हा “रिकव्हरी स्कॅम” असतो. कोणतीही खरी सरकारी संस्था पैसे परत करण्यासाठी आधी “फी” मागत नाही. फक्त तुमच्या अधिकृत तक्रार क्रमांकाद्वारे पोलिस किंवा बँकेशीच संपर्क ठेवा.

9. वीजबिल थकलं आहे का, हे खरं कसं तपासायचं?

महावितरणच्या अधिकृत ॲपमध्ये किंवा वेबसाइटवर ग्राहक क्रमांक टाकून थकबाकी तपासा, किंवा जवळच्या कार्यालयात फोन करा. अधिकृत टोल-फ्री नंबर बिलाच्या कागदावर दिलेला असतो. मेसेजमध्ये दिलेल्या मोबाईल नंबरवर कधीच फोन करू नका आणि त्यांच्या सांगण्यावरून कोणतंही ॲप टाकू नका.

10. ज्येष्ठांना ऑनलाइन बँकिंग शिकवण्यासाठी काही अधिकृत माहिती मिळते का?

हो. रिझर्व्ह बँक “RBI Kehta Hai” या जनजागृती मोहिमेतून सुरक्षित बँकिंगबद्दल सोपी माहिती देते, आणि अनेक बँका ज्येष्ठ नागरिकांसाठी शाखेत मार्गदर्शन करतात. शिवाय सायबर पोलीस अनेकदा सोसायट्यांमध्ये आणि ज्येष्ठ नागरिक संघांमध्ये जनजागृती शिबिरं घेतात. तुमच्या भागातील ज्येष्ठ नागरिक संघाशी संपर्क ठेवा.

निष्कर्ष: तंत्रज्ञान वापरा, पण सावधपणे

मित्रांनो, UPI आणि डिजिटल बँकिंगने आपलं आयुष्य खूप सोपं केलं आहे, आणि आपल्या ज्येष्ठांनीसुद्धा या सोयीचा पूर्ण आनंद घ्यायला हवा. फसवणूकदार हुशार आहेत, पण तीन साध्या सवयी त्यांना हरवू शकतात:

1. PIN फक्त पैसे पाठवण्यासाठी, OTP कोणालाही नाही.
2. भीती, लोभ किंवा घाई जाणवली तर “थांबा, कट करा, विचारा”.
3. काही झालंच तर लाज न बाळगता लगेच 1930.

आजच एक काम करा: हा लेख घरच्या WhatsApp ग्रुपवर पाठवा, आणि या रविवारी आई-बाबांसोबत 30 मिनिटं बसून त्यांच्या मोबाईलची “सुरक्षा तपासणी” करा. तुमच्या एका तासाने त्यांची आयुष्यभराची कमाई सुरक्षित राहू शकते.

ज्येष्ठ नागरिकांसाठी सुरक्षित गुंतवणूक, पेन्शन नियोजन किंवा बँक खात्यांची रचना कशी करावी याबद्दल शंका असतील तर आम्हाला WhatsApp वर मेसेज करा. आम्ही तुम्हाला कधीही OTP, PIN किंवा पासवर्ड विचारणार नाही, आणि कोणीही असं विचारत असेल तर तो आमच्या नावाने केलेला स्कॅम समजा.

---