कुठे खर्च होतात भारतीयांचे पैसे? – कर्ज, क्रेडिट कार्ड व वाढती घरगुती आर्थिक चिंता
प्रस्तावना
आपण कमावतो ते फक्त उपजीविकेसाठीच खर्चतोय का? की गरज नसतानाही नवीन स्मार्टफोन, टीव्ही, फर्निचर किंवा इतर सामानाच्या मागे लागलो आहोत? सध्याच्या आर्थिक वातावरणात, भारतीयांच्या खर्च करण्याच्या सवयी झपाट्याने बदलत चालल्या आहेत. नव्या डिजिटल युगात, क्रेडिट कार्ड्स, पर्सनल लोन, कर्ज देणारे अॅप्स आणि आकर्षक ऑफर्समुळे सर्वसामान्यांचे खर्च आणि कर्जदायित्व सतत वाढताना दिसते. या बदलांची दखल रिझर्व्ह बँकेलाही घ्यावी लागली असून, वाढत्या अनुत्पादक कर्जांचे सावट त्यांच्या चिंतेचा विषय ठरत आहे.
भारतीयांचे पैसे – कुठे आणि कशासाठी खर्च होतात?
1. घरगुती खर्चाचा चेहरा बदलतोय
पूर्वी: लोक आपले पैसे मुख्यत्वे घर, शिक्षण, आरोग्य, लग्न, व्यवसाय किंवा गुंतवणूक यासाठी खर्च करत असत.
आता: शहरात राहणाऱ्या लोकांचे बरेच पैसे टीव्ही, एसी, स्मार्टफोन, फ्रिज, गॅझेट्स, प्रवास, डिनर, ब्रँडेड कपडे, तसेच ऑनलाइन सब्स्क्रिप्शनसारख्या गोष्टींसाठी जात आहेत.
करीता: हे सगळं पूर्ण करण्यासाठी बरेच लोक कर्ज किंवा क्रेडिट कार्डचा आधार घेतात.
2. कर्जाचे वाढते प्रमाण आणि स्वरूप
कर्ज घेणारे कोण?
- महानगरांतील तरुण व नोकरी करणारे वर्ग
- डिजिटल अॅप्समुळे झटक्यात मिळणारे पर्सनल लोन, क्रेडिट कार्ड लिमिट वाढल्यामुळे खर्च करणे सोपे
- स्मॉल टाऊन आणि ग्रामीण भागातही वाढती ऑनलाइन कर्ज घेण्याची हौस
विविध प्रकारचे कर्ज
- अनुत्पादक कर्ज: क्रेडिट कार्ड, पर्सनल लोन, ग्राहक वस्तूसाठीचे ईएमआय
- उपयुक्त कर्ज: गृहकर्ज, शिक्षण कर्ज, व्यवसाय कर्ज
आकडेवारी काय सांगते?
- घरगुती कर्जात अनुत्पादक ग्राहक कर्जाचा वाटा वाढून ५५% झाला आहे.
- घरगुती कर्जातील उपयुक्त गृहकर्जाचा वाटा फक्त २९.१% झालाय.
- घरगुती कर्जाचे जीडीपीशी प्रमाण डिसेंबर २०२३ मध्ये ४०.२% होते, ते डिसेंबर २०२४ मध्ये ४१.९% वर गेले.
- एकूण खर्चण्यायोग्य उत्पन्नाचा सुमारे २५.७% भाग लोक ‘अनुत्पादक’ कर्जाच्या ईएमआयमध्ये खर्च करतात.
खर्चाच्या नव्या सवयीमागची कारणे
1. डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सची वाढ
नवीन लोन अॅप्लिकेशन्स आणि बँकिंग प्लॅटफॉर्म्समुळे ‘इंस्टंट लोन’ किंवा ‘व्हर्च्युअल क्रेडिट कार्ड’ मिळवणे खूप सोपे व आकर्षक वाटते. यामुळे ‘आज वापरा – नंतर भरा’ ही मानसिकता वाढली आहे.
2. वाढती मागणी आणि लाइफस्टाईल
सोशल मीडिया, जाहिराती आणि डिस्काउंट्समुळे अनेकदा गरज नसतानाही वस्तू खरेदी केली जाते. नव्या ट्रेंड्समध्ये उरलेले पैसे ‘सावधगिरीचे गुंतवणुकीत’ न जाता ‘सोप्या हप्त्यावर’ खर्च केले जातात.
3. बँका आणि NBFCs’चा रिटेल लोनवर फोकस
प्रत्येक बँक किंवा एनबीएफसी (नॉन बँकिंग फायनान्स कंपनी) आपले ग्राहक वाढवण्यासाठी वैयक्तिक कर्ज, क्रेडिट कार्ड, प्री-अप्रूव्ह्ड लोन यांच्यावर लक्ष केंद्रित करते.
वाढत्या कर्जाचे गंभीर परिणाम
1. नियमित हप्ते न भरू शकणे
- विशेषतः ५०,००० रुपयांपर्यंतच्या लहान कर्जात आणि क्रेडिट कार्ड इएमआयमध्ये ठरलेल्या वेळेत पैसे भरले जात नाहीत.
- सप्टेंबर २०२४ रोजी ३१ ते १८० दिवस विलंब असलेल्या कर्जाचे प्रमाण ४.३% वर गेले.
2. तरुण वयातील वित्तीय शिस्तेचा अभाव
- २५ वर्षांखालील ५% कर्जदार वेळेवर हप्ते फेडू शकले नाहीत.
- त्यामुळे, कमी वयातच ‘क्रेडिट स्कोर’ खराब होण्याचा धोका निर्माण होतो.
3. जास्त व्याजदराचा भार
- अनुत्पादक ग्राहक कर्जांना गृहकर्ज किंवा शेती कर्जाच्या तुलनेत फार उच्च व्याजाचा दर लावला जातो.
- यामुळे हप्त्यांमधून मिळणाऱ्या पैशांचा बराच मोठा हिस्सा बँका किंवा NBFCs कडे जातो.
4. देशाच्या अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम
- दरडोई घरगुती कर्जात दोन वर्षांत २३.७% वाढ
- दरडोई घरगुती कर्ज मार्च २०२३ मध्ये ३.९ लाख रु., मार्च २०२५ मध्ये ४.८ लाख रु.
- वाढत्या कर्जाच्या पार्श्वभूमीवर बँकिंग सिस्टिमवरही पुढील काही वर्षांत दबाव येऊ शकतो.
समस्या टाळण्यासाठी काय करता येईल?
1. खर्चावर नियंत्रित नजर ठेवा
- प्रत्येक खरेदी करण्यापूर्वी ‘गरज की शौक’ यावर विचार करा.
- उत्पन्न, बचत आणि खर्च हे पद्धतशीरपणे समजून घेणे गरजेचे.
2. कर्ज घेण्यापूर्वी चाचपणी करा
- कर्जाचा वापर परिणामकारक व उपयोगी आहे का हे ठरवा.
- हप्त्याचे व्याजदर, एकूण रक्कम, दंड व शुल्क जाणून घ्या.
3. डिजिटल लोन अॅप्सपासून सावध राहा
- विश्वासू व आरबीआय नोंदणीकृत संस्था/बँकेकडूनच कर्ज घ्या.
- दैनंदिन सवलती किंवा ‘इंस्टंट’ लोनच्या मोहात अडकू नका.
4. भविष्याची आर्थिक योजना आखा
- किमान २०-३०% उत्पन्न ‘बचत व सुरक्षित गुंतवणूक’ यासाठी ठेवा.
- इमरजन्सी फंड उभा करा.
निष्कर्ष
भारतीय समाजात झपाट्याने बदलणाऱ्या आर्थिक सवयींमुळे क्रेडिट कार्ड, पर्सनल लोन, ग्राहक कर्ज आणि डिजिटल लोन प्लॅटफॉर्म्सची क्रेझ वाढली आहे. आज, प्रत्येक पिढी आपल्या क्षमतेपेक्षा जास्त खर्च करताना दिसते, त्यामुळे कर्जाचा भारही वाढत आहे. या बदलाचे परिणाम केवळ वैयक्तिक आयुष्यातच नाही, तर देशाच्या अर्थचक्रावरही मोठ्या प्रमाणावर होणार आहेत.
म्हणूनच, पैसे कुठे कुठे आणि कशासाठी खर्च करायचे, ते विचारपूर्वक व शिस्तबद्ध पद्धतीने ठरवा, अनुत्पादक कर्ज टाळा आणि भविष्य सुरक्षित ठेवा!
टीप
आर्थिक सल्ला घेण्याआधी किंवा मोठं कर्ज घेण्यापूर्वी सावधता बाळगा. हा माहितीपूर्ण लेख आपल्या दैनंदिन आर्थिक निर्णयासाठी उपयुक्त ठरो, हीच अपेक्षा!